काठमाडौं । सामान्यतया चैत–वैशाखलाई नेपालमा अत्यधिक गर्मी हुने समय मानिन्छ । तर यस वर्ष भने मौसमले फरक रूप देखायो । दिनहुँजसो पानी पर्नु, असिना र हिमपात हुनुका साथै जाडो महसुस हुने अवस्था देखियो । गर्मीयाममै ज्याकेट लगाउनुपर्ने परिस्थिति बनेपछि धेरैमा यसको कारणबारे जिज्ञासा बढेको छ ।
मौसमविद्हरूका अनुसार अहिलेको अवस्था प्रि-मनसुन अर्थात् मनसुनअघिको मौसमी प्रणाली अत्यधिक सक्रिय भएका कारण सिर्जना भएको हो । मध्य फागुनदेखि मध्य जेठसम्मको अवधिलाई प्रि–मनसुन भनिन्छ । सामान्यतया यो समयमा तापक्रम बढ्ने भए पनि यस वर्ष पश्चिमी वायु, स्थानीय वायु र बंगालको खाडीबाट आएको जलवाष्पयुक्त हावाको संयुक्त प्रभावले लगातार वर्षा गराएको हो ।
बिज्ञापन
पश्चिमी वायु अर्थात् ‘वेस्टर्न डिस्टर्बेन्स’ पश्चिमबाट पूर्वतर्फ सर्ने चिसो हावाको प्रणाली हो । यो भूमध्यसागर क्षेत्र हुँदै टर्की, इरान, अफगानिस्तान र पाकिस्तान पार गरेर दक्षिण एशियासम्म आइपुग्छ । हिमालय क्षेत्रमा पुगेपछि यसले बादल विकास गराएर वर्षा, हिमपात, असिना र हावाहुरीसमेत गराउने गर्छ ।
मदन सिग्देल का अनुसार यस वर्ष हिउँद सकिएलगत्तै पश्चिमी वायु असामान्य रूपमा सक्रिय रह्यो । स्थानीय वायु र जलवाष्पको पुनःचक्रण प्रक्रिया पनि सक्रिय हुँदा वर्षाको मात्रा बढेको उनले बताए ।
अर्का मौसमविद् उज्ज्वल उपाध्याय का अनुसार फिलिपिन्स सागर क्षेत्रमा आएको ठूलो आँधीका कारण बनेको वायुमण्डलीय प्रणालीले नेपालसहित इन्डोनेसिया, श्रीलंका, थाइल्याण्ड, लाओस र भियतनामसम्म वर्षा गराएको हो । उनका अनुसार जेठ महिनासम्म पनि पश्चिमी वायुको प्रभाव कायम रहने सम्भावना छ ।
विनोद पोखरेल ले पनि जेठ महिनामा अझै केही दिन वर्षा जारी रहने बताएका छन् ।
मौसमविद्हरूका अनुसार दिनको समयमा बाक्लो बादल लाग्दा सूर्यको ताप जमिनसम्म पुग्न सकेन । त्यसैले तापक्रम अपेक्षाकृत कम भयो । राति आकाश खुल्दा जमिनमा सञ्चित तापक्रम छिट्टै घट्ने भएकाले बिहान र राति बढी चिसोपन महसुस गरिएको हो ।
यस वर्षको प्रि–मनसुन अवधिमा औसतभन्दा धेरै वर्षा भएको देखिएको छ । जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार सामान्यतया नेपालमा प्रि–मनसुन अवधिमा २०० देखि २३० मिलिमिटर वर्षा हुने गर्छ । काठमाडौंमा औसत १०० मिलिमिटर वर्षा हुने भए पनि यस वर्ष वैशाख अन्तिम सातासम्मै २३० मिलिमिटर पानी परिसकेको छ ।
मौसमविद् उपाध्यायका अनुसार विगत ४५ वर्षको तथ्यांक हेर्दा काठमाडौंमा वैशाख–जेठमा औसत १०० मिलिमिटर वर्षा हुने गरेको पाइन्छ । तर यस वर्ष वैशाख २५ गतेसम्म नै औसतभन्दा झन्डै तीन गुणा बढी वर्षा रेकर्ड भएको छ ।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागका मौसमविद् अशोक बख्रेल का अनुसार सन् १९९० मा सबैभन्दा धेरै ३३२.३१ मिलिमिटर प्रिमनसुन वर्षा भएको थियो । त्यसपछि सन् २००० मा ३२२.८५ मिलिमिटर, २०२१ मा ३१७.९ मिलिमिटर र २०२० मा ३१५.५९ मिलिमिटर वर्षा भएको तथ्यांक छ । सन् २०२५ मा पनि २७४.२१ मिलिमिटर वर्षा रेकर्ड गरिएको छ ।
त्यसविपरीत सन् १९९२ मा सबैभन्दा कम १३८.०१ मिलिमिटर वर्षा भएको थियो । १९९६ मा १४१.५६ मिलिमिटर, २०१४ मा १५४.९१ मिलिमिटर र १९९५ मा १६२.४२ मिलिमिटर मात्रै वर्षा भएको देखिन्छ ।
मौसमविद्हरूका अनुसार प्रिमनसुन अवधिमा पूर्वी नेपाल पश्चिमी नेपालभन्दा बढी भिज्ने गरेको छ । तथ्यांकअनुसार पश्चिम नेपालमा औसत १३३.७ मिलिमिटर, मध्य नेपालमा २५०.९ मिलिमिटर र पूर्वी नेपालमा २९१.३ मिलिमिटर वर्षा हुने गरेको छ । यसको मुख्य कारण बंगालको खाडीबाट आउने जलवाष्पयुक्त हावा र हिमाली भू–बनोटलाई मानिएको छ ।
प्रिमनसुन वर्षाले कृषि, खानेपानी, वन डढेलो र विपद् जोखिममा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्छ । अहिलेको वर्षाले तत्कालका लागि शीतल महसुस गराएको र वन डढेलो कम भएको भए पनि कृषिमा भने असर परेको छ ।
नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद अन्तर्गत राष्ट्रिय कृषि वातावरण अनुसन्धान केन्द्रका प्राविधिक अधिकृत रामेश्वर रिमाल का अनुसार पटक–पटकको वर्षाले पूर्वी तराईका किसानले मुग र जुट खेतीका लागि खेत तयारी गर्न सकेनन् । असिना र हावाहुरीले मकै, केरा तथा तरकारी खेतीमा पनि क्षति पुर्याएको उनले बताए ।
मौसमविद्हरूका अनुसार वैशाख–जेठमा अत्यधिक वर्षा हुँदा माटो चाँडै भिज्ने भएकाले आगामी मनसुनमा बाढी र पहिरोको जोखिम बढ्न सक्छ । तर प्रिमनसुन सक्रिय हुँदैमा मनसुन पनि धेरै हुने निश्चित नहुने उनीहरूको भनाइ छ ।
उनीहरूका अनुसार प्रशान्त महासागर र हिन्द महासागरको तापक्रम तथा जेट स्ट्रिमजस्ता विश्वव्यापी प्रणालीहरूले नेपालको मनसुनको स्वरूप निर्धारण गर्ने गर्छन् ।
शुक्रबार, जेठ ०१, २०८३
आइतबार, जेठ ०३, २०८३
