विराटनगर । नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो। यहाँका धार्मिक परम्परा, संस्कृति र आस्थाले समाजलाई एकताबद्ध राख्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएका छन्। हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको जीवनशैली प्रकृतिसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ।
विशेषगरी नदी, ताल, पोखरी, वन तथा पर्वतलाई हिन्दु धर्ममा पवित्र मानिन्छ। यिनै प्राकृतिक सम्पदामध्ये नदीको स्थान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। हिन्दु धर्मशास्त्रमा नदीलाई जीवनदायिनी शक्ति, पवित्रताको प्रतीक र देवी स्वरूपका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। त्यसैले प्राचीन कालदेखि नै नदी किनारमा पूजा, आरती, ध्यान, तपस्या तथा विभिन्न धार्मिक संस्कार सम्पन्न गर्ने परम्परा रहँदै आएको छ।
बिज्ञापन
हिन्दु धर्ममा गंगा, यमुना, सरस्वती, गोदावरी, नर्मदा, सिन्धु र कावेरीलाई सात पवित्र नदीका रूपमा मानिन्छ। नेपालका अधिकांश नदीहरू हिमालबाट उत्पत्ति भएर अन्ततः गंगामा समाहित हुने भएकाले यहाँका नदीहरूलाई पनि धार्मिक दृष्टिले उत्तिकै पवित्र मानिन्छ। नदी किनारमा गरिने पूजा-अर्चना र सन्ध्याकालीन आरती केवल धार्मिक कर्म मात्र नभई मानिसको आत्मिक शान्ति, सामाजिक एकता तथा सांस्कृतिक संरक्षणको माध्यम पनि हो।
हिन्दु दर्शनमा जललाई पाँच महाभूतमध्ये एक प्रमुख तत्व मानिएको छ। जलविना जीवनको कल्पना गर्न सकिँदैन। धार्मिक ग्रन्थहरूमा जललाई पाप नाश गर्ने, आत्मा शुद्ध गर्ने र मोक्ष प्राप्तिको मार्ग खोल्ने तत्वका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यही कारण नदी किनारमा स्नान, ध्यान, जप, तप, पूजा तथा आरती गर्ने परम्परा विकसित भएको हो।
विराटनगर–२ निवासी पण्डित भरत निरौलाका अनुसार परापूर्वकालदेखि नदीमा स्नान गर्ने, नदी किनारमा पूजा गर्ने र आरती गर्ने परम्परा धर्म प्राप्तिको माध्यमका रूपमा स्थापित छ। गंगा नदी हिन्दु धर्ममा अत्यन्त पवित्र मानिने भएकाले नेपालका नदीहरू पनि गंगासँग जोडिएका कारण धार्मिक दृष्टिले महत्व राख्छन्। नदी किनारमा गरिने पूजा र आरतीलाई पुण्यकर्मका रूपमा लिने गरिएको छ।
सन्ध्याकालीन आरतीमा दीप प्रज्वलन, शंखध्वनि, घण्टी, धूप, वैदिक मन्त्र उच्चारण र भजन–कीर्तनको संयोजन हुन्छ। यसले वातावरणलाई आध्यात्मिक बनाउनुका साथै मानिसको मनमा सकारात्मक ऊर्जा सञ्चार गर्ने विश्वास गरिन्छ। आरतीका क्रममा सामूहिक रूपमा भगवानको स्तुति गर्दा सामाजिक एकता र धार्मिक सद्भाव पनि बलियो बन्दै जान्छ।
विराटनगर महानगरपालिका दुई महत्वपूर्ण नदीको किनारमा अवस्थित छ। नगरको पश्चिम भागमा केशलिया नदी र पूर्व भागमा सिंघिया नदी बग्छन्। यी दुवै नदी स्थानीय बासिन्दाका लागि केवल जलस्रोत मात्र होइनन्, धार्मिक तथा सांस्कृतिक जीवनका आधार पनि हुन्।
विशेषगरी सिंघिया नदी धार्मिक दृष्टिले निकै महत्वपूर्ण मानिन्छ। यहाँ प्रत्येक वर्ष मनाइने छठ पर्वले यस नदीलाई राष्ट्रिय स्तरमै परिचित बनाएको छ। छठ पर्वका अवसरमा घिनाहाघाटदेखि जहदा सीमासम्म हजारौँ श्रद्धालुहरूको भीड लाग्ने गर्दछ। सूर्यदेव र छठी माताको पूजा गर्दै व्रतालुहरूले नदीमा उभिएर अर्घ्य अर्पण गर्ने दृश्य अत्यन्त आकर्षक र भावनात्मक हुन्छ।
विराटनगर-२ निवासी नवीन कर्णका अनुसार सिंघिया नदीमा गरिने छठ पूजा धार्मिक आस्थाको केन्द्र बनेको छ। छठको व्रत बस्दा मनोकामना पूरा हुने विश्वासका कारण प्रत्येक वर्ष हजारौँ श्रद्धालु यहाँ पुग्ने गरेका छन्। यसले नदीप्रतिको आस्था र विश्वासलाई थप बलियो बनाएको छ।
छठ पर्व र सिंघिया नदी छठ पर्व नेपालको तराई क्षेत्र तथा भारतको बिहार, झारखण्ड र उत्तर प्रदेशमा विशेष श्रद्धाका साथ मनाइने पर्व हो। यो पर्व प्रकृति, सूर्य र जलप्रतिको सम्मानको प्रतीक पनि हो। सिंघिया नदीमा मनाइने छठले विराटनगरलाई धार्मिक पर्यटनको प्रमुख केन्द्र बनाएको छ।
चार दिनसम्म चल्ने छठ पर्वमा व्रतालुहरूले कठोर नियम पालना गर्छन्। नहाय-खाय, खरना, साँझको अर्घ्य र बिहानको अर्घ्य गरी सम्पन्न हुने यो पर्वले अनुशासन, शुद्धता र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको सन्देश दिन्छ। सिंघिया नदी किनारमा लाखौँ दीप प्रज्वलन गरिँदा सम्पूर्ण क्षेत्र नै धार्मिक आस्थाको केन्द्रमा परिणत हुने गर्दछ।
नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा नदी किनारमा सन्ध्याकालीन आरती गर्ने परम्परा विस्तार हुँदै गएको छ। काठमाडौंको बागमती, पोखराको फेवाताल, नारायणी नदी तथा अन्य धार्मिक स्थलहरूमा आरती सञ्चालन हुँदै आएको छ। यस्तै परम्परालाई संस्थागत गर्दै विराटनगर महानगरपालिकाले पनि सिंघिया नदी किनारमा आरती स्थल निर्माण गरेको हो। हाल विराटनगरमा मुख्य रूपमा घिनाहाघाट र परोपकार घाटमा नियमित रूपमा सन्ध्याकालीन आरती सञ्चालन हुँदै आएको छ। आरतीले धार्मिक वातावरण सिर्जना गर्नुका साथै सामाजिक तथा सांस्कृतिक गतिविधिलाई समेत प्रवर्द्धन गरेको छ।
घिनाहाघाटमा प्रत्येक सोमबार साँझ आयोजना हुने आरतीमा गंगा तथा महादेवको विशेष पूजा गरिन्छ। भजन, कीर्तन र सत्संगले वातावरणलाई पूर्ण रूपमा भक्तिमय बनाउने गरेको छ। यस कार्यक्रममा विभिन्न क्षेत्रबाट आउने श्रद्धालुहरूको उल्लेखनीय सहभागिता रहने गर्दछ।
त्यसैगरी परोपकार घाटमा प्रत्येक शुक्रबार साँझ आयोजना हुने आरती विशेष आकर्षणको केन्द्र बनेको छ। यहाँ बनारसमा प्रशिक्षण प्राप्त गरेका बटुकहरूले वैदिक मन्त्र उच्चारणसहित आरती सञ्चालन गर्ने परम्परा विकास गरिएको छ। यसले धार्मिक विधि र परम्परालाई अझ व्यवस्थित र आकर्षक बनाएको छ।
धार्मिक पर्यटनलाई प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले विराटनगर महानगरपालिकाले वडा नम्बर २ स्थित सिंघिया नदी किनारमा आधुनिक आरती स्थल निर्माण गरेको छ। बजरंगवली मन्दिर नजिकै निर्माण गरिएको यस संरचनामा विवाह मण्डप, पूजा मण्डप, पविलियन, पार्किङ क्षेत्र, कुण्ड, खानेपानी सुविधा, विद्युत जडान तथा आकर्षक ल्याण्डस्केपिङको व्यवस्था गरिएको छ। महानगरले यस परियोजनामा करिब चार करोड रुपैयाँ लगानी गरेको छ। महानगरका नगर प्रमुख नागेश कोइरालाका अनुसार यो परियोजना धार्मिक तथा पर्यटकीय गतिविधिलाई प्रोत्साहन गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएको हो।
पूर्व मेयर तथा पर्यटन, वन तथा वातावरण मन्त्री भिम पराजुलीको अवधारणाअनुसार सुरु गरिएको यो परियोजना अहिले सञ्चालनको चरणमा पुगेको छ। यसले विराटनगरलाई धार्मिक पर्यटनको नयाँ गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
विश्वका धेरै देशहरूले धार्मिक पर्यटनलाई आर्थिक विकासको माध्यम बनाएका छन्। भारतको वाराणसी, हरिद्वार, उज्जैन, प्रयागराज तथा नेपालकै पशुपतिनाथ, जनकपुरधाम, मुक्तिनाथ जस्ता स्थलहरूले धार्मिक पर्यटनबाट ठूलो आर्थिक लाभ लिइरहेका छन्।
विराटनगरमा विकसित भइरहेको आरती स्थलले पनि भविष्यमा त्यस्तै सम्भावना बोकेको छ। नियमित आरती, छठ पर्व, धार्मिक मेला तथा अन्य आध्यात्मिक गतिविधिले देश तथा विदेशका पर्यटक आकर्षित गर्न सक्छन्।
धार्मिक पर्यटकको आगमन बढेसँगै होटल, रेस्टुरेन्ट, यातायात, हस्तकला, स्थानीय व्यापार तथा सेवा क्षेत्रमा प्रत्यक्ष आर्थिक लाभ पुग्नेछ। यसले रोजगारी सिर्जना गर्न र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउन मद्दत गर्नेछ।
आरती केवल धार्मिक कार्यक्रम मात्र होइन, सामाजिक एकताको माध्यम पनि हो। विभिन्न जातजाति, भाषा, समुदाय र वर्गका मानिसहरू एकै स्थानमा भेला भएर पूजा–अर्चना गर्दा आपसी सद्भाव र सहकार्यको भावना विकास हुन्छ। सन्ध्याकालीन आरतीले युवापुस्तालाई आफ्नो धर्म, संस्कृति र परम्परासँग जोड्ने अवसर पनि प्रदान गरेको छ। आधुनिक जीवनशैलीका कारण परम्परागत संस्कारहरू हराउँदै गएको अवस्थामा यस्ता गतिविधिले सांस्कृतिक संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्।
विराटनगर-७ निवासी देवीमाया पोखरेलका अनुसार आरतीमा सहभागी हुँदा मनमा शान्ति, आनन्द र आध्यात्मिक अनुभूति प्राप्त हुन्छ। पहिले साँझ बिताउने कुनै विशेष स्थान नभए पनि अहिले आरती स्थल आस्था र मन बहलाउने केन्द्र बनेको छ।
आरती कार्यक्रमलाई सफल बनाउन स्थानीय समुदायको भूमिका महत्वपूर्ण रहेको छ। प्रारम्भिक चरणमा स्थानीय बासिन्दाको सहयोग र योगदानबाट आरती सुरु गरिएको थियो। सन्ध्याकालीन आरती स्थलका संरक्षक शंकर खरेलका अनुसार सीमित स्रोत–साधनबाट सुरु गरिएको अभियानले छोटो समयमा उल्लेखनीय सफलता हासिल गरेको छ।
स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिताले कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिन सहयोग पुगेको छ। स्वयंसेवक, धार्मिक संघ–संस्था तथा सामाजिक अभियन्ताहरूको योगदानले आरतीलाई जनआन्दोलनको स्वरूप दिएको छ।
महानगरपालिकाले सम्पूर्ण व्यवस्थापकीय कार्य सम्पन्न भएपछि आरतीलाई अझ व्यवस्थित र संस्थागत ढंगले सञ्चालन गर्ने योजना बनाएको छ। धार्मिक पर्यटनसँग जोडेर दीर्घकालीन विकासको आधार तयार गर्ने लक्ष्य महानगरले लिएको छ।
परोपकार घाटमा निर्माणाधीन महादेवको विशाल मूर्ति सम्पन्न भएपछि यो क्षेत्र थप आकर्षणको केन्द्र बन्ने अपेक्षा गरिएको छ। साथै, नदी किनारमा धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पर्यटकीय गतिविधि बढाउँदै जाने योजना समेत रहेको छ।
नदी मानव सभ्यताको आधार हो। हिन्दु धर्ममा नदी केवल जलस्रोत होइन, आस्था, संस्कृति, सभ्यता र जीवनको प्रतीक हो। नदी किनारमा गरिने पूजा, आरती, छठ पर्व तथा अन्य धार्मिक गतिविधिले मानिसलाई आध्यात्मिक रूपमा समृद्ध बनाउनुका साथै सामाजिक एकता र सांस्कृतिक संरक्षणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछन्।
विराटनगरका केशलिया र सिंघिया नदीहरू पनि यस्तै धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्व बोकेका सम्पदा हुन्। सिंघिया नदीमा हुने छठ पर्व, घिनाहाघाट र परोपकार घाटमा सञ्चालन भइरहेको सन्ध्याकालीन आरती तथा महानगरले निर्माण गरेको आधुनिक पूर्वाधारले विराटनगरलाई धार्मिक पर्यटनको उदीयमान केन्द्रका रूपमा स्थापित गरिरहेको छ।
यदि यिनै गतिविधिलाई दीर्घकालीन योजना, प्रभावकारी व्यवस्थापन र स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागितासँग जोड्न सकियो भने निकट भविष्यमा विराटनगर पनि बनारस, हरिद्वार, जनकपुरधाम र नारायणी किनारका धार्मिक स्थलहरूसँग तुलना गर्न सकिने धार्मिक तथा सांस्कृतिक गन्तव्यका रूपमा विकसित हुन सक्नेछ। धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक संरक्षण र आर्थिक विकासलाई एकैसाथ अघि बढाउने सशक्त माध्यमका रूपमा सन्ध्याकालीन आरती विराटनगरको नयाँ पहिचान बन्ने दिशामा अघि बढिरहेको छ।
शनिबार, असार १३, २०८३
बिहिबार, असार ११, २०८३
